عزيز برزنجى ، عبد اللطيف عبد اللّه ، التعارض و الترجيح بين الادلة الشرعية ، جزء 2 ، ص 309 و 322 . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص ( 316 - 311 ) . تعارض قياس و قياس تنافى ميان نتيجه دو قياس تعارض قياس و قياس ، به معناى تنافى ميان مدلول دو قياس است ؛ براى مثال ، علماى اهل سنت ، همچون شافعى ، درباره وجوب يا عدم وجوب شستن ريش در وضو دو ديدگاه دارند : 1 . شستن ريش واجب است ، زيرا حكم آن ، مانند موى گونه‌ها است كه موى ثابت بوده و شستن آن واجب است ؛ 2 . شستن ريش واجب نيست ، زيرا حكم آن ، مانند حكم موهاى پشت گردن است كه شستن آن در وضو نه تنها واجب نيست ، بلكه مستحب هم نيست . در تعارض دو قياس ، موارد زير را مىتوان در ترجيح يكى از آن دو بر ديگرى رعايت كرد : 1 . قياسى كه موجب حرمت مىگردد ، بر قياسى كه موجب حليت مىشود مقدم است ؛ 2 . قياسى كه موجب فساد عبادت مىگردد ، بر قياسى كه موجب جواز مىشود مقدم است ؛ 3 . قياسى كه از لحاظ تأثير از ديگرى قوىتر مىباشد ، مقدم است ؛ 4 . قياسى كه موجب بقاى واجب مىشود ، بر قياسى كه مسقط حقوق حق تعالى مىباشد ، مقدم است ؛ 5 . قياسى مثبت ، بر قياس نافى مقدم است . عبد البر ، محمد زكى ، تقنين اصول الفقه ، ص 115 . عزيز برزنجى ، عبد اللطيف عبد اللّه ، التعارض و الترجيح بين الادلة الشرعية ، ج 2 ، ص 240 . تعارض قياسين ر . ك : تعارض قياس و قياس تعارض مجاز و اشتراك ر . ك : تعارض اشتراك و مجاز تعارض مجاز و اضمار تنافى ميان دو احتمال مجاز و اضمار در يك كلام تعارض مجاز و اضمار ، عبارت است از آنكه در كلامى هم اضمار و هم مجاز احتمال داده مىشود ، مانند سخن خداوند : « وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ » « 1 » كه احتمال دارد كلمه « اهل » در تقدير باشد ؛ يعنى « و سئل اهل القرية » و احتمال دارد كه « قريه » به صورت مجازى به جاى « اهل قريه » ، استعمال شده باشد . در اينكه هنگام تعارض اضمار و مجاز كدام يك بر ديگرى ترجيح دارد ، ميان اصولىها سه نظر وجود دارد : 1 . « فخر رازى » ، « قاضى زكريا » ، « بيضاوى » ، « صفى هندى » و برخى از عالمان شيعه ، به عدم ترجيح هريك از مجاز و اضمار بر ديگرى معتقدند ؛ 2 . بعضى ديگر از عالمان شيعه اضمار را بر مجاز مقدم مىدارند ؛ 3 . بيشتر اصولىها مجاز را بر اضمار ترجيح مىدهند . مجاهد ، محمد بن على ، مفاتيح الاصول ، ص 93 . عزيز برزنجى ، عبد اللطيف عبد اللّه ، التعارض و الترجيح بين الادلة الشرعية ، ج 2 ، ص ( 110 - 109 ) . علامه حلى ، حسن بن يوسف ، مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص 76 . تعارض مجاز و تخصيص تنافى ميان دو احتمال مجاز و تخصيص در يك كلام تعارض مجاز و تخصيص ، عبارت است از آنكه در كلامى هم مجاز و هم تخصيص احتمال داده شود و امر بين يكى از آن دو داير باشد ؛ براى مثال ، جمله « لا يجب اكرام الطوال » با جمله « اكرم زيد الطويل » در ظاهر باهم تنافى دارند و حل تنافى يا به اين است كه جمله دوم مخصص جمله اول قرار داده شود ( احتمال تخصيص ) و يا اينكه در جمله دوم ، « اكرم » بر استحباب حمل گردد . عده‌اى از اصولىها به ترجيح مجاز بر تخصيص معتقد هستند ، ولى نظر مشهور اين است كه تخصيص بر مجاز ، تقدم و ترجيح دارد . مجاهد ، محمد بن على ، مفاتيح الاصول ، ص ( 89 - 88 ) . عزيز برزنجى ، عبد اللطيف عبد اللّه ، التعارض و الترجيح بين الادلة الشرعية ، ج 2 ، ص ( 104 - 103 ) . علامه حلى ، حسن بن يوسف ، مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص 77 . تعارض مجاز و نقل ر . ك : تعارض نقل و مجاز تعارض مدلول مطابقى و التزامى تنافى مدلول مطابقى يك دليل با مدلول التزامى دليل ديگر تعارض مدلول مطابقى و التزامى ، به معناى تنافى ميان مدلول مطابقى دليلى و مدلول التزامى دليل ديگر است ، مانند : تعارض مدلول مطابقى سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله : « من اصبح جنبا فلا صيام له » ، با مدلول التزامى آيه : أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ « 1 * » كه مدلول مطابقى آن جواز آميزش با همسر در شب‌هاى ماه رمضان است ، كه اين جواز ، تمام اجزاى شب ، حتى جزء آخر آن را هم شامل مىشود و لازمه جواز نزديكى كردن با همسر در جزء آخر شب ، جواز ورود شخص با حالت جنابت در روز ماه رمضان است . دلالت مطابقى دليل اول ، روز كردن روزه‌دار را با حالت جنابت

--> ( 1 ) . يوسف ( 12 ) ، آيه 82 . ( 1 * ) . بقرة ( 2 ) ، آيه 187 .